Hofjeswandelingen

De naam 'hofje' verwijst naar de gemeenschappelijke binnentuin waar de woningen omheen liggen. In de kern was een hofje een liefdadige stichting: kosteloze huisvesting voor wie niet meer voor zichzelf kon zorgen, in de eerste plaats oudere en alleenstaande vrouwen. Op het hof stond vaak een waterpomp, met soms een bleekveld voor de was. Al in het midden van de veertiende eeuw lieten vermogende burgers zulke 'huyskens' of 'cameren' bouwen.

Niet elk hofje is hetzelfde. Naast de liefdadigheidshofjes uit de dertiende tot negentiende eeuw kent Nederland ook exploitatiehofjes, die in de tweede helft van de negentiende eeuw als huurwoningen werden gebouwd, en latere hofjes van sociale woningbouw. De hofjes waar wij langs wandelen zijn vrijwel altijd de eerste soort: gesticht uit particuliere liefdadigheid, en tot op de dag van vandaag bewoond.

_{Afbeelding: De waterpomp van het Hofje van Eva van Hoogeveen in Leiden}

De bewoners waren overwegend oudere, alleenstaande vrouwen: weduwen en ongehuwde vrouwen die op leeftijd voor zichzelf moesten zorgen. Dat het vooral vrouwen waren, had een praktische reden. Oudere alleenstaande vrouwen waren kwetsbaar, maar konden een eigen huishouden voeren; van oudere mannen werd dat minder verwacht. Alleenstaande mannen kwamen daarom doorgaans niet in een hofje, maar in een oudemannenhuis, waar met gezamenlijke maaltijden voor hen werd gezorgd. Daarnaast bestonden er huizen voor beide: het Oude Bornhof in Zutphen werd in 1611 door de stad aangewezen als Oude Mannen- en Vrouwenhuis.

Toch woonden in een hofje niet de allerarmsten. Wie werd toegelaten, moest van onbesproken gedrag zijn en op een aantal hofjes moest men bovendien genoeg bezittingen hebben om de woning zelf in te richten. Hoeveel dat was, laat een Haarlems reglement uit 1784 zien: een nieuwe bewoonster moest een compleet huishouden meebrengen — een bed met kussens en dekens, een kast, stoelen, een spiegel, tientallen kledingstukken en zelfs een 'goed pak zwarte kleren', en dat alles 'rein en zuiver van ongedierte'. 

_{Afbeelding: De Oude Bornhof in Zutphen}

De architectuur van een hofje keert de vertrouwde ordening van een woonhuis om: de voordeuren liggen aan de binnentuin, niet aan de straat. Naar de straat toont een hofje daardoor vaak niet meer dan een gesloten muur, met de poort als enige plek waar het zich aan de stad laat zien. Juist die poort verraadt hoe oud en hoe voornaam een hofje is.

De vroegste hofjes lagen verscholen op achterterreinen, bereikbaar via een smalle doorgang en voor buitenstaanders nauwelijks te vinden. Naarmate een hofje ook als statussymbool ging gelden, kreeg de toegang meer allure: van een eenvoudige gevelsteen boven een onopvallende deur tot een monumentaal poortgebouw waarmee de stichter zich nadrukkelijk aan de stad toonde. De meeste hofjes werden ontworpen door lokale aannemers; alleen voor de aanzienlijkste schakelden stichters gerenommeerde architecten in. 

_{Afbeelding: Het Hofje van Staats in Haarlem}