Duivels en demonen in Den Bosch - Cicerones - Stadswandelingen en groepsarrangementen

Duivels en demonen in Den Bosch

04-10-2019

Waar Amsterdam Rembrandt heeft en Haarlem Frans Hals, heeft Den Bosch Jheronimus Bosch. Jeroen Bosch, zoals hij ook wel wordt genoemd, schudde vijftiende-eeuws ’s-Hertogenbosch op met zijn satirische schilderijen vol krioelende figuurtjes, demonen en duivels. Zijn werk leverde hem ook wel de bijnaam ‘den duvelmakere’ op: de duivelmaker. Den Bosch is tegenwoordig nog steeds een stad vol middeleeuwse allure en Jeroen Bosch is nooit ver te zoeken. Wandel mee door de stad waar hij zijn uitzonderlijke schilderijen tot leven bracht.

Jeroen Bosch

Jeroen Bosch werd rond het jaar 1450 geboren als Jheronimus van Aken. Zijn vader, die schilder was, kocht in 1462 een pand aan de markt in Den Bosch, waarin Jeroen zou opgroeien. Het huis Sint Thoenis is tegenwoordig beter bekend als “De kleine winst”, een klein groen huisje aan de oostkant van de markt. Iets verderop vind je ook het huis dat Jeroen later met zijn vrouw Aleid zou betrekken. Althans, Inden Salvatoer, zoals het huis heette, bestaat tegenwoordig niet meer, maar onder het huidige, negentiende-eeuwse huis staan nog wel de middeleeuwse kelders.

Den duvelmakere

Zeer waarschijnlijk nam Jheronimus samen met zijn broer het stokje van hun vader over nadat deze stierf. We weten in ieder geval dat hij, twee jaar na de dood van zijn vader, als ‘Jeroen die Maelre’ wordt vernoemd op een rekening. ‘Maelre’ is een middelnederlands woord voor schilder. En wat voor een schilder; zoals Jheronimus schilderde, deed niemand hem na. Bosch schilderde vaak grootse, wijde landschappen vol fantasiefiguren. Hij creëerde niet alleen de duivels die hem zijn bijnaam bezorgden, maar ook kronkelende gebouwen, exotische dieren, vliegende vissen en eenogige monsters. Later, in de zeventiende eeuw, is Bosch door zijn fantasievolle werken zelfs beschuldigd van ketterij.

Tuin der lusten

Het toppunt van Bosch’ fantasie kwam tot uiting in het drieluik De tuin der lusten. De precieze betekenis van het werk is onbekend, maar over het algemeen wordt het gezien als een kritiek op de zonden van de mensheid. Het is een werk vol symboliek, soms makkelijk te interpreteren, soms onmogelijk. De aanwezigheid van Adam en Eva op het linkerluik bijvoorbeeld spreekt voor zich; zij zijn immers de eerste mensen en begingen de eerste zonden. Spannender wordt het op het rechterluik, waarop de hel is afgebeeld. Zielen worden verpulverd door twee gigantische oren met een mes ertussen; een vreemd boomwezen buigt voorover en toont een herberg vol mensen binnen in zijn lichaam; een uil, symbool voor dreigend onheil, vreet mensenlichamen op om ze vervolgens weer uit te poepen. Het moet voor de middeleeuwse toeschouwer een ongekende ervaring zijn geweest om dit enorme werk te aanschouwen.

Beelden

De tuin der lusten is tegenwoordig helaas alleen in het Prado Museum te Madrid te bewonderen, maar sinds het Boschjaar in 2016 is de fantasie van Jeroen Bosch ook in ‘s-Hertogenbosch tot leven gewekt. Verschillende figuren uit zijn schilderijen zijn uitgewerkt in levensgrote beelden die op verschillende plekken in de stad tevoorschijn komen. Bij de Zuidwal bijvoorbeeld vind je een enorme giraf die zo uit De tuin der lusten is gestapt. De giraf die Bosch op dat werk schilderde, is overigens zelf ook een kopie; Bosch schilderde hem bijna compleet na uit een reisverslag van de Italiaanse avonturier Ciriacis d'Ancona. Niet alleen Bosch’ figuren zijn vereeuwigd in standbeelden binnen de stad; tegenover zijn ouderlijk huis, op de markt, staat de schilder zelf ook in standbeeldvorm.

Jeroen Bosch Tuin

Ten Noorden van de Sint-Janskerk vind je, midden in de middeleeuwse binnenstad, een bijzondere oase van rust. Sinds 2009 bloeit hier de vernieuwde Jeroen Bosch Tuin, van oorsprong een oude kloostertuin. Je kan hier niet alleen genieten van de prachtige bloemen en planten, maar ook van een muurschildering gebaseerd op Bosch’ Tuin der lusten.

Iets verderop, in de Schildersstraat, vind je nog zo’n muurschildering: een enorme weergave van Eva, ook uit de Tuin der lusten, fel afstekend tegen een goudgele achtergrond vol bloemen en planten.

Wie toch liever naar een echte Bosch kijkt, is bij het Jheronimus Bosch Art Center aan het goede adres. Hier worden permanent reproducties van alle werken van Jeroen Bosch tentoongesteld. Ook is er hedendaagse kunst geïnspireerd door Bosch te zien en kun je toren van het gebouw beklimmen voor een schitterend uitzicht over Den Bosch.

Door: Hanna de Vos

Gerelateerde stadswandelingen:
Stadswandeling Den Bosch
Boschwandeling

Ook interessant

Stad vol steegjes en straatjes aan het Spaarne

lees meer

Slenteren door de Sleutelstad

lees meer

Langs de Amsterdamse grachten

lees meer

Meld u aan voor de Nieuwsbrief!